Sabah.
Bir ekran açılıyor. Bir diğeri hemen arkasından.
Mesajlar, toplantılar, bildirimler.
Ve çoğumuz için neredeyse otomatikleşmiş bir hareket geliyor ardından: kahve.
Bazen ihtiyacımız gerçekten biraz daha uyanıklık. Bazen ise alışkanlığın ta kendisi.
Kakao son yıllarda tam da bu noktada farklı bir sabah ritüeli olarak yeniden keşfediliyor. Onu ilginç yapan yalnızca tadı ya da binlerce yıllık kültürel geçmişi değil. Kakao çekirdeğinin kimyasal yapısında kahveden farklı bir profil bulunuyor.
Bu hikâyenin merkezindeki moleküllerden birinin adı teobromin.
Teobromin nedir?
Teobromin, Theobroma cacao bitkisinde doğal olarak bulunan bir metilksantin.
Kafein de aynı kimyasal ailenin bir üyesi.
Bu nedenle ikisini tamamen farklı dünyalara ait iki madde olarak düşünmek doğru değil. Fakat moleküler benzerlikleri, insan vücudundaki etkilerinin birebir aynı olduğu anlamına da gelmiyor.
Kakao doğal olarak hem teobromin hem de daha düşük miktarlarda kafein içerebilir. Kahvede ise uyarıcı profilin başrolünde kafein bulunur.
İşte burada kakao ile kahvenin hikâyesi ayrılmaya başlar.
Teobromin ve kafein aynı şey mi?
Hayır.
İnsanlar üzerinde yapılan kontrollü araştırmalar, kafein ve teobrominin öznel ve kardiyovasküler etkilerinin farklılaşabildiğini gösteriyor.
2011'de yayımlanan kontrollü bir çalışmada 24 sağlıklı kadına ayrı zamanlarda 700 mg teobromin, 120 mg kafein, ikisinin kombinasyonu veya plasebo verildi. Kafein beklendiği gibi uyanıklık hissini artırırken kan basıncını da yükseltti. Teobromin ise aynı uyanıklık profilini oluşturmadı ve çalışmanın belirli ölçüm noktasında kan basıncı üzerinde farklı bir etki gösterdi. [1]
Başka bir kontrollü çalışmada, besinlerle alınabilecek seviyelere daha yakın teobromin dozları test edildi. Araştırmacılar teobrominin tek başına ruh hali veya dikkat üzerinde kafein kadar tutarlı bir uyarıcı etki göstermediğini buldu. [2]
Bu önemli bir ayrım.
Çünkü internette sıkça karşılaşılan “teobromin kafeinin aynısıdır ama daha yumuşaktır” cümlesi bilimsel olarak fazla basitleştirici.
Daha doğru ifade şu olabilir:
Teobromin ve kafein akraba moleküllerdir; fakat insan vücudundaki etkileri ve öznel deneyimleri aynı değildir.
Peki kakao neden “odaklanmış” hissettirebilir?
Burada yalnızca teobromine bakmak eksik olur.
Kakao tek molekülden oluşmaz.
Kakao çekirdeğinde teobromin ve bir miktar kafeinin yanında flavanoller adı verilen bitkisel bileşikler de bulunur.
Ve bilişsel performans konusunda elimizde ilginç araştırma sonuçları var.
30 sağlıklı yetişkinle yapılan randomize, çift kör bir çalışmada flavanol açısından zengin kakao içecekleri tüketildikten sonra katılımcıların bazı bilişsel görevlerde performansı iyileşti ve belirli dozda zihinsel yorgunluk artışı azaldı. [3]
Başka bir randomize çalışmada flavanol açısından zengin bitter çikolata tüketiminin bazı görsel ve bilişsel testlerde akut iyileşmelerle ilişkili olduğu görüldü. Araştırmacılar olası mekanizmalardan birinin kan akışındaki değişiklikler olabileceğini belirtti. [4]
Bu sonuçlar “bir fincan kakao sizi daha zeki yapar” anlamına gelmiyor.
Ama kakao deneyimini yalnızca “alternatif bir uyarıcı” olarak düşünmenin de eksik olduğunu gösteriyor.
Kakao ve stres: daha ilginç bir bağlantı
Kakao flavanolleri üzerine yapılan araştırmaların en ilginç alanlarından biri damar fonksiyonu.
2021 yılında yayımlanan randomize, çift kör bir çalışmada 30 sağlıklı erkek, zihinsel stres testinden önce yüksek veya düşük flavanollü kakao içeceği tüketti.
Zihinsel stres beklendiği gibi damar fonksiyonunu geçici olarak bozdu.
Fakat yüksek flavanollü kakao tüketilen koşulda bu bozulma daha azdı ve periferik kan akımı daha yüksekti. Araştırmada stres sırasında kan basıncı yanıtının ise değişmediğini özellikle belirtmek gerekiyor. [5]
Yani bilimsel olarak daha doğru cümle:
Kakao “stresi yok etmiyor”; bazı kakao flavanolleri vücudun akut zihinsel stres sırasında verdiği belirli damar yanıtlarını etkileyebiliyor.
Bu ayrım bizim için önemli.
Çünkü wellness dünyasında “kortizolü düşürür”, “sinir sistemini düzenler” gibi kesin ifadeler kullanmak kolay.
Bilim ise genellikle bundan daha nüanslı.
O zaman kahve mi, kakao mu?
Belki de soru yanlış.
Kahve kötü, kakao iyi olmak zorunda değil.
İkisi aynı ihtiyaca verilmiş iki farklı cevap olmak da zorunda değil.
Kahvenin belirgin kafein etkisi hızlı uyanıklık isteyen biri için değerli olabilir. Kakao ise teobromin, bir miktar kafein, flavanoller, kakao yağı ve çekirdeğin diğer doğal bileşenlerinden oluşan çok daha farklı bir besin matrisi sunar.
Bu nedenle bazı insanların iki içeceği farklı deneyimlemesi şaşırtıcı değildir.
Fakat deneyim kişiden kişiye, kullanılan kakao miktarına, ürünün bileşimine ve kişinin kafein/metilksantin hassasiyetine göre değişebilir.
Belki mesele enerji değil, ritüeldir
Kakao ile kahve arasındaki en ilginç farklardan biri laboratuvarda ölçülemiyor.
Onu nasıl içtiğimiz.
Kahveyi çoğu zaman hareket halindeyken tüketiyoruz.
Kakaonun yoğunluğu ise bizi biraz daha yavaş olmaya davet ediyor.
Hazırlamak.
Karıştırmak.
Kokusunu almak.
Oturmak.
Ve birkaç dakika hiçbir yere yetişmemek.
Kakaonun biyokimyası üzerine bilimsel araştırmalar devam ediyor.
Ama belki modern hayat açısından en güzel taraflarından biri çok daha basit:
Her enerji ihtiyacına daha hızlı cevap vermek zorunda değiliz.
Bazen bir fincan, güne hız eklemek yerine ona bir ritim verebilir.
Sık Sorulanlar
Kakaoda kafein var mı?
Evet. Kakao doğal olarak kafein içerebilir; aynı zamanda teobromin açısından da zengindir. Miktarlar çekirdeğe ve ürüne göre değişir.
Teobromin enerji verir mi?
Teobromin biyolojik olarak aktif bir metilksantindir, ancak kontrollü insan çalışmalarında kafeinle aynı uyanıklık etkisini tutarlı biçimde göstermemiştir. [2]
Gece kakao içilebilir mi?
Kişisel hassasiyete bağlıdır. Kakao teobromin ve kafein içerdiğinden bazı kişilerde geç saatlerde tüketim uykuyu etkileyebilir.
Kakao ile ilişkinizi hız üzerinden değil, merak üzerinden kurmayı deneyin.
Moaya'nın %100 kakao dünyasını ve farklı hazırlama ritüellerini keşfedin.
Not: Yukarıdaki araştırmalar belirli dozlarda teobromin veya standartlaştırılmış flavanol içeren araştırma ürünleriyle yapılmıştır. Bulgular her kakao ürünü, kakao çeşidi veya porsiyonu için birebir genellenemez.
Kaynaklar ve ileri okuma
[1] Mitchell et al. (2011) — Differential contributions of theobromine and caffeine on mood, psychomotor performance and blood pressure
[2] Judelson et al. (2013) — Effects of theobromine and caffeine on mood and vigilance
[3] Scholey et al. (2010) — Consumption of cocoa flavanols results in acute improvements in mood and cognitive performance during sustained mental effort
[4] Field et al. (2011) — Consumption of cocoa flavanols results in an acute improvement in visual and cognitive functions
[5] Baynham et al. (2021) — Cocoa Flavanols Improve Vascular Responses to Acute Mental Stress in Young Healthy Adults
